Ji pênûsa biyaniyekî destnîşankirina sînorên herêma Botanê

Ji roja Komara Tirkiyeyê hatiye hatiye damezirandin heta niha di nav demên cûda de bi giştî li seranserî Tirkiyeyê navên zêdeyî 28 hezar cih û deveran hatine guhertin. Ji vê hejmarê zêdeyî 12 hezar gundan para xwe girtî ye. Navguhertinên cih û devaran ne tenê li ser erdnîgariya kurdan pêk hatine. Her wiha bi taybetî navên cih û waran ên bi lazî, gurcî, erebî û rûmî jî hatine guhartin (1). Armanca sereke ya navguhertinên cih û deveran siyaseta komarê ya daxwaza pêkanîna yeknetewetiyê ye û pê ve jî girêdayî asîmlekirina etnîtîse û komên gelan ên ne tirk bûn. Ger em li Bakurê Kurdistanê navên taxên nû ên bajaran lê nekin, siyasete navguhertinê a komara tirk negiştiye armanca xwe. Kurd li navên fermî yên bi tirkî yên cih û warên xwe bi çavekî formalîte yê fermiyetê dinêrin û di zimanê rojane de navên resen ango yên bi kurdî bi kar tînin. Ji xwe gelek caran dema navên cih û waran bi kurdî neyê gotin, nayê fêmkirin ka mebest kîder ango kîjan gund an cih e.

Dabeşkirina herêmanên kurdan
Di vî warî de navên erdnîgariya herêman ango eyaletan jî xwedan heman rolî ye. Tirkiyeya ku di sala 1941´an de bi heft herêman hate dabeşkirin, du herêm ji van erdnîgariya ku kurd lê dijîn di nava xwe de dihewînin. Yek jê herêma Başûrêrojhilatê Anatolyayê ye û ya din jî Anatolyaya Rojhilat e. Lê wekî navên cih û waran ên bi kurdî ger em fermiyetê danin aliyekî, kurd hêjî navên kevin ên herêmên xwe yên dîrokî yên di demên mîrektiyên kurdan de hatibûn binavkirin, bikartînin. Nimûneya herî ber bi çav ya vê yekê herêma Botanê ye. Dema navê herêma Botanê tê gotin, ev bi sedan sal e ku ji hêla kurdan ve bi awayekî rasteqînî erdnîgariya herêmeke diyar a kurdan tê fêm kirin. Botan jî di nav de, hemû herêmên kurdan ên navên xwe ji dîrokê digirin, xwedî taybetmendiyên ji hev cuda ne. Ev taybetmendiyên herêmên kurdan ên resen bi taybetî di warê dîrok, çand û devokê de cûdabûna xwe nîşan didin.

Nîqaşên li ser sînorên Botanê
Ji hêla din ve ji ber nebûna statûya fermî ya herêmên resen ên kurdan û neyîna mekanîzmaya fonksiyona birêvebertiya herêmên kurdan a fermî, gelek caran sînorên van herêman di nava kurdan û heta di nava niştecihên kurd ên wan herêman bi xwe de jî dibin mijara nîqaşan. Herêma Botanê jî herêmeke kurdan a para xwe ji vê yekê distînê. Pirsa ka gelo sînorên Botanê ji kîderê heta kîderê ne, hem di nava civakê de gelek caran dikeve di rojevê de û hem jî bersivên cuda di vê derbarê de têne dayin. Hêja Mîrza Ronî jî di hejmara 1´emîn a kovara Hawara Botanê de agahdariyên berfireh bi sernivîsa „Botan û çend bajar û navçeyên wê“ li ser sînorên herêma Botanê dide. Lê belê ew jî di nivîsa xwe de bi heman pirsgirêka agahdariyên cûre yên di derbarê sînorên Botanê de rû bi rû maye û ji wê yekê behsa „çûn û hatineke di navbera bajarên ku di nava sînorên herêma Botanê de ne“ dike (2). Mebesta wî bi „çûn û hatinê“ fikrên cuda yên di derbarê sînorê herêma Botanê de ne. Bi heman şêweyî di derbarê destnîşankirina sînorên herêma Botanê de gelek caran erdnîgariya di bin hikûmdariya mîrmişîna Bedirxaniyan de wekî referans tê destnîşankirin. Lê belê di vê teoriyê de jî tê jibîrkirin ku mîrmişîna Botan qada bandora xwe carnan heta Wan, Sêrt, Ûrmiyê û Rawandizê berfireh dikir (3). Ji xwe Evdilrezaq Bedirxan jî di otobiyografiya xwe de dibêje ku begên mirmîşana Botan carnan menzîla fermandariya xwe fireh dikirin û carnan jî ew menzîl dima di çarçoweya sînorên Cizîrê û Botanê de (4). Bi vî awayî jî tê fêmkirin ku sînorên hikûmdariya Bedirxaniyan ne herêmeke diyar bû û sînorên wê mîrmişînê li gora hêza leşkerî dihate guhertin. Cizîr û bi giştî herêma Botanê navenda vê mirmişînê bû lê belê ne sînorê hikûmdariya mîrmişûnê bû. Lêkolînerekî alman behsa sînorên Botanê dike Digel ku di derbarê sînorên herêma Botanê de teoriyên cûdatir jî hene, ez dixwazim yekser derbasî lêkolîneke taybet ya di vê derbarê de bibim. Ez heta niha ji bilî îstisnayekî rastî xebateke lêkolînî ya taybet a di derbarê taybetmendî û sînorên herêma Botanê de nehatime; Ew îstisna jî her du cildên pirtûkên zimanas û îslamnas Martin Hartmann ên bi navên „Bohtan - Lêkolîneke topografîk û dîrokî“ ne. Pirtûkên ku di sala 1896 û 1897´an de derketina ji du cîldan pêk tên, di çarçoweya rêzexebata berhemên Hartmann ên bi navên „Agahdariyên di derbarê civaka Asyayapêş“ hatine weşandin. Pirtûk bi awayekî lêkolînî-zanyarî hatine nivîsandin û li Berlînê hatine çapkirin. Di her du pirtûkan de di derbarê dîrok, erdnîgarî û şêniyên Botanê de agahdariyên balkêş hene. Martin Hartmann di pirtûkan de di gel lêkolîn û serpêhatiyên xwe yên li Kurdistanê, notên rojane û pirtûkên zanyar, gerok û misyoneran jî bi kar anîne. Wî ji hêla din ve hewl daye ku agahiyên gerok û misyoneran yên di derbarê erdnîgariya Botanê de bi hesabên matematîkî û mantiqî yan piştrast bike yan jî pûç derîne. Di pirtûkê de ji hejmara şêniyên gundan û eşîran bigirin, heta behsa kelehên mîna yên Dêrgulê û Ewrexê jî tê kirin. Hartmann di derbarê erdnîgariya Botanê de vê tespîtê dike:“ Çiya diveqitîne û çem digihe hevdu“ (5). Martin Hartmann di çarçoweya lêkolîna xwe de sînorên herêma Botanê wisa bi lêv dike: „Herêma Botanê ew erdnîgariya di navbera çemê Dîcle, ava Botanê û ava Xabûr de ye“ (6).

Encam
Bilêvkirina Martin Hartmann a sînorên Botanê ya ji berya sed û panzdeh salan heta asteke berbiçav dikare vê nîqaşê bitefîne û referanseke pêbawer were dîtin. Dîtina Hartmann mantiqî ye lê belê egerên vê encamê yên ku bilêvkirina wî sedî sed piştrast bikin nehatine rêzkirin û ji wê yekê ev çarçoweya ku wî daniye wê nikaribe sedî sed hemû fikrên cuda ên di vê derbarê de hene berteref bike. Digel ku ger em sedî sed ji dîtinên Hartmann piştrast jî bin, di nava birêveçûna dîrokê de rastiyên nû di çarçoweya çerxa veguherandina siyasî û civakî de derketine holê. Ji aliyekî ve di serdemên nêzîk û di serdema niha de dabeşkirina fonksiyona di warê fermiyeta dewletê a di çarçoweya birêveberiya herêmê de nebû û niha jî nîn e. Lê belê bi taybetî herêm di vê serdemê de ji aliyê Bizava Kurd a Azadîxwaz ve di çarçoweya xebatên herêmî ve rolek lê hatiye kirin û kordînasyona xebata herêmê têkildarî sînorên herêmê hatiye birêxistinkirin. Bilêvkirina bizavê ya sînorên herêmê ya bi armanca xebatê çiqasî dûr an nêzîkî çarçowedanîna sînoran a Martin Hartmann e bi serê xwe babeteke din e. Lê belê rastiyeke din ya herêmê heye ku di nava demê de heta roja em tê de guherînên civakî yên mezin di nava herêmê û di derdora wê de çêbûne. Bi taybetî ji ber hebûna mekanîzmaya dewletê ya birêveberiyên navçe, bajar û wilayetan a fermî, mîna hemû deverên din, li herêma Botanê jî têkiliyên navmirovî yên nû afirî ne. Ev têkiliyên navmirovî di nava demê de mirov nêzîkî hev kirine û bi vî awayî bandora çandî ya dualî li hev bûye. Wekî mînak; di nava demê de ji ber niştecihên gundên girêdayî Cizîrê karên xwe yên burokratîk û bazirganî li wir pêk tînin, çand û civaka Cizîr û gundan jî nêzîkî hev dibe. Her wiha ji ber wilayetbûna Şirnexê, hem ew di heman waran de nêzîkî navçe û gundên girêdayî xwe dibe û hem jî navçe û gundên girêdayî wê bi heman şêweyî nêzîkî wê dibin. Wekî encam jî di nava demê de entegrasyoneke civakî û çandî diafire. Ev entegrasyon dibe sedem ku taybemendiyên destpêkê yên bûne sedemên çarçewedanîna sînorên Botanê yên ku Martin Hartmann behsa wan dike, êdî di nava demê de ne rojane bin. Ji ber vê sedemê ihtimalek mezin e ku sînorên Botanê yên Hartmann behsê dike bi nêrîna dîrokî rast bin. Lê belê ji aliyê serdema siyasî ya niha ve di çarçoweya rastiya civakî, çandî û aborî ya serdest pêwist e em li xwe mikûr werin ku ev sînor êdî teng in û berê erdnîgariya herêma Botan di roja îro de berfirehtir bûye.

(1)*Kovara Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 10, Hjm. 2, Elazig, 2000 
(2)*Mîrza Ronî, Kovara Hawara Botan, Hjm. 1, Berdan Matbaasi, Stenbol, 2011 
(3)*Abdulkadir Bingol, Kulîlkên Baxên Botan, Enstîtûya Kurdî ya Amedê, Berdan Matbaasi, Stenbol, 2008 
(4)*Autobografiya Ebdurrizaq Bedirxan, Werger û amadekar Celîlê Celîl, Weşanên kovara Havîbûn, Berlin, 1999 
(5)*Martin Hartmann, Bohtan- Eine topographisch-historische Studie, Wolf Peiser Verlag, Berlin, 1896 
(6)*Martin Hartmann, Bohtan- Eine topographisch-historische Studie, Wolf Peiser Verlag, Berlin, 1897


*Ev nivîsa Zekî Ozmen di hejmara 2. a kovara Hawara Botan de hatiye weşandin.

Nirxandina du mehên Roboskiyê

Du meh li ser tevkujiya Roboskî re derbas bûn. Divê were pirskirin ka gelo di nava van her du mehan de kurdan çiqasî karî xwedî li qurbaniyan derbikevin û her wiha dewlet çiqas di israra xwe ya hewildana nixumandina bûyerê de bi ser ket...

Em destpêka tevkujiyê bînin bîra xwe;
Komkujî berî sala nû pêk hat û şîn xist nava malên kurdan. Dewletê xwast komkujiyê veşêre lê hê raya giştî ya tirk pê nehesiyabû, bi rêya medyaya kurd û medyaya civakî nûçe li dinyayê belav bû.

Reflekseke neteweyî li dijî tevkujiyê pêk hat û kurd li her derî çûn qadan û helwesta xwe ya li dijî vê kiryarê diyar kirin.

Sala nû sê rojan piştî komkujiyê bû û li Tirkiyeyê sersal wekî tiştek pêk nehatibe hate pîrozkirin lê di malên kurdan de şîn hebû.

Niha du meh li ser tevkujiya Roboskiyê re derbas bûn û dewlet hê jî wekî roja destpêkê dixwazê vê tevkujiyê binixumîne.

Di destpêkê de xwastin sedema êrîşê berevajî bikin û dûre xwastin bi peredayîna malbatên qurbaniyan, helwesta mirovî ya li dijî tevkujiyê bişkînin lê nekarîn. Ne malbat û ne jî raya giştî bi van hewildanan hatin xapandin.

Bi taybetî rola BDP’ê û saziyên sivîl di warê netenêhiştina malbatan û şopandina bûyerê de sereke bû û vê yekê hikumet gelekî tengezar kir...

Gelo çalakiyên hatin pêkanîn têra rûreşkirina karesatê kirin?

Piştî bi salan cara yekemîn kurdên xwedî dîtinên siyasî yên cuda û her wiha yên apolîtîk jî di nav de, kurd ji ber vê karesata dijmirovî bûn yekdeng...

Digel sansura hikumetê ya li ser medyayê û hewla wê ya taybet a ji bo jibîrdayîna tevkujiyê, kurdan heta roja îro bi çalakî û hewildanên cure bûyer nedan jibîrkirin.
Dîsa ji ber rewşa kurd pê re rû bi rû ne û pêkhatina rojevên nû yên kurd nikarin ji nedîtinî ve werin, di van her du mehan de ev tevkujî gelek caran ji rojeva sereke ket...

Sedemeke din ya car caran ji rojevketina tevkujiyê jî pêkneanîna çalakiyên bi bandor yên demdirêjî bûn.

Biryara KCD’ê ya ji du mehiya bûyerê û pê de çalakiya vemirandina lambeyan a demdirêjî wê di vî warî de bibe bersiva baş a li dijî hewildanên hikumetê yên dixwaze vê tevkujiyê bide jibîrkirin.

Û aliyê bertekên navneteweyî yên li dijî tevkujiyê;

Heta niha bertekek cidî ji qada navneteweyî li dijî vê tevkujiyê pêk nehatiye. Bêguman sedema bingehîn ya vê yekê têkiliyên siyasî û pê re jî girêdayî sedemên aborî yên dewletên din ên bi Tirkiyeyê re ne...

Lê belê divê em pirsê ji xwe bikin; Hejmara kurdên li welatên ewropî dijîn bi mîlyonan e û çawa çêdibe ku tevkujiyeke ew qas mezin pêk were hikumetên van welatên ku kurd bûne hemwelatiyên wan, bêbertek li dijî vê tevkujiyê bimînin?

Bersiva vê jî ev e; Kurd ev bi dehan sal in çalakiyên di paraleliya çalakiyên li welêt de ango bi meşan dixwazin raya giştî ya ewropî şiyar bikin. Kurdan ango sazî û rêxistinên kurdan di warê lobî û xebatên dîplomatîk de tu gav neavêtine. Heta kurdên li Ewropayê dijîn û bi taybetî jî sazî û rêxistinên wan di warê şêweya xebatê de projeyên nû yên demdirêjî neafirînin, berê xwe nedin pirsgirêkên xwe yên li Ewropayê û di çarçoweyeke rêbazên nû yên xweîfadekirinê de gavan navêjin, dê di pêşerojê de jî hikumetên ewropî di warê tevkujiyên kurdan de bêdeng bimînin.

Demografiya Wanê guherandin

Li ser erdheja li Wan û derdora wê re hê meh û nîv derbas nebûye, lê belê ev karesat ji rojeva dezgehên çapemeniya tirk derketiye. Çavkaniya bûyerên navxweyî yên Tirkiyeyê ji bo dezgehên çapemeniya cîhanê çapemeneniya tirk e. Ji ber vê sedemê karesata erdhejê ne di rojeva çapemeniya cîhanê de ye jî. Medyaya kurd jî êdî bi taybetî cih dide nûçeyên rojane yên di vê derbarê de pêk tên. Naveroka van nûçeyan jî li ser alîkariyên mezin û bi taybetî jî li ser şewatên konên qurbaniyên erdhejê ne.

Gelo birînên erdhejê hatin dermankirin an di rastiyê de sedemeke taybet heye ku dezgehên çapemeniya tirk di demeke kurt a piştî karesatê de êdî ev bûyer ji rojeva sereke dûr xist?

Ger em refleks û berteka destpêkê ya hinek pêşkêşvanên tv’yên tirkî, şîroveyên bi hezaran xwînerên portalên înternetê yên tirkî û nêzîkbûna hikûmeta AKPê ya bûyerê bidin ber çavên xwe, bi hêsanî diyar dibe ku helwesta medyaya tirkî jî girêdayî vê xelekê ye.

Bi taybetî xetên paralel yên helwesta hikûmeta AKPê ya ku niha piraniya dezgehên çapemeniyê kiriye bin destê xwe, bi hikûmetên salên 1960yî û yên 1970yî re hene. Di wan salan de li bajarên kurdan yên wek Gimgim, Bêdlîs û Çewlikê erdhej pêk hatin. Wê demê dewletê hewl da ku qurbaniyên erdhejê ji cih û warên wan bike. Ji ber peymana kar a di navbera Tirkiyeyê û Almanyayê de, dewleta Tirkiyeyê hewl da ku gelek mexdûran rêkin Almanyayê. Ji ber vê sedemê Almanyayê jî li ser daxwazên bi israr yên rayedarên tirk bêhtir rê didan Kurdên ji van herêmên ku zerar ji erdhejê dîtibûn.

Bêguman ev israra rêkirina qurbaniyên erdhejê ya Almanyayê ne ji ber ku rayedaran ewqas ji çavên reş û belek ên Kurdan hez dikirin. Armanca sereke ya vê hewldana ku heta radeyekî pêk jî anîn, bicihanîna konsepta dûrkirina Kurdan a ji bajar û herêmên wan bû. Bi gotineke din; dewletê dixwast bi mehneya erdhejê demografiya Kurdan biguhere.

Niha dîsa heman dewlet bi heman mentalîteyê tevdigere: Di destpêka erdheja li Wan û derdora wê de rê nedan ku tîmên rizgarkirinê yên biyanî werin û alîkariya dewletên xwedî ezmûn jî nepejirandin. Bi birêveberiya herêmî re, ya ku di destên Kurdan de ye, hevkarî nekirin. Daxwazên gel ên hewandin û konan wekî bitrî bi lêv kirin. Mînakeke din a berbiçav a van rojan jî dîsa alîkariya xaniyên prefabrîk û alavên din ên xweparastina ji sermayê yên ku hikûmeta Başûrê Kurdistanê ji gelê Wanê re rêkiribû. Vê hefteyê diyar bû ku rayedarên dewletê hêjî ev alîkarî li qurbaniyên erdhejê belav nekirine.

Mirov dikare bi dehan mînakên bi vî awayî bide, lê belê di dawiya vê nivîsê de divê were pirskirin ka gelo dewlet di warê daxwaza guherandina demografiya Wanê de çiqasî gihiştiye armanca xwe...

Herwiha dîsa divê mirov pirs bike ka gelo siyaseteke taybet a dewletê li dijî bajarê Wanê hebû an na...

Bajarê Wanê li Bakurê Kurdistanê dû Amedê re qaleya duyemîn a mezin a tevgera siyasî ya kurd e. Berterefkirina cemawera Kurdên Wanê yên piştevaniya bizava kurd a siyasî dikin ji bo dewletê tê wateya bidestxistina kemîna duyemîn a serhildêriya siyasî ya kurd.

Divê di vî warî de mixabin were gotin ku dewlet heta radeyeke bilind gihişte armanca xwe. Li gor çavdêrên ji herêmê bi sed hezaran qurbaniyên vê erdhejê koç kirin û piraniya wan berê xwe dan metrepolan. Qurbaniyên niha li herêmê mayin û vê sir û sermayê di bin konan de jî jiyana xwe berdewam dikin, bi taybetî Kurdên belengaz ên ji herêma Colemergê yên ku dewletê gundên wan şewitandi ne.

Wekî encam; tevgera kurd a siyasî jî li Wanê di bin erdhejê de ma. Ji bo ziyan mezintir nebin, dem dema bikaranîna rast a derfetên di destên birêveberiyên herêmî yên di destê bizava siyasî ya kurd de ye.

Hawarên Kurdan

Dema Celadet Alî Bedirxan di sala 1932´an de yekemîn hejmara kovara Hawarê weşand, rêjeya xwendin û nivîsandinê ya kurdan zêde kêm bû. Ji hêla din ve kurdên Bakur jî wekî seranseriya Tirkiyeyê êdî alfabeya latînî bi kar tanîn. Lê belê li Binxetê û li seranserî Sûriyeyê beramberî vê yekê alfabe bi erebî bû.

Celadet Alî Bedirxan jî li Şamê bi giranî bi tîpên latînî dest bi weşandina yekemîn hejmara kovara Hawarê kir. Ji xwe ji hejmara 24´an a Hawarê û pê de tîpên erebî ji binî êdî di kovarê de nehatin weşandin.

Babeta kêmxwendin û kêmnivîsandina di nava kurdan de, pirsgirêka bikaranîna du tîpên cure û paradoksa ku kovar li Şamê lê bi tîpên latînî weşanê bike, belkî ji bo destpêkê ji hêla gelek derdoran ve wekî maceraperestî dihate bilêvkirin. Ne tenê ev, cara yekemîn wê bi weşana Hawarê alfabeya latînî jî di nava kurdan de bihate belavkirin. Ev yek bi serê xwe barekî wisa giran bû ku li deverên din dewlet û saziyan ev bar didanîn li ser milên xwe. Ji xwe belavkirina alfabeyeke nû ya bi rêya kovarekî di nava kurdan de belkî wî wextî dîsa ji hêla gelek derdoran ve pêkan nedihate dîtin û ken bi vê hewldanê dihate kirin.

Lê Celadet Alî Bedirxan bi praktîzekirina weşandina Kovara Hawarê xeyala xwe pêk anî heta sala 1943´an, 57 hejmarên vê kovarê deranîn. Di nava demê de ev alfabe di nava kurdan de wekî alfabeya kurdî ya latînî rûnişt. Ji kovarê gelek nivîskar û helbestvanên kurd ên bi nav û deng gihiştin ku heta îro jî di gelek waran de wêjevan, wêjehez û hunera kurdan deyndarê wan e. Dîsa bi heman şêweyî gelek nivîskarên kovara Hawarê di qada siyasî ya kurd de jî bûne xwedî misyon û bi kar û barên xwe yên siyasî rê li ber nifşên nû vekirin.

Ger em bala xwe bidin destpêka weşandina kovara Hawarê, armancên wê yên wekî destpêk bi paradoksî xuya dikirin. Lê belê wekî encam di nava demê de diyar bû ku Celadet Alî Bedirxan di rastiyê de mirovekî xwedî vizyonên rasteqînî û di warê pêkanînên armancên xwe de bi zirav bû.

Niha jî li warê bav û kalên Celadet Alî Bedirxan, li Botanê kovareke ku navê xwe ji Hawara wî digire, bi navê Hawara Botan dest bi weşanê dike. Heta niha ne tenê rêbaz lê belê bi taybetî navê kovara Hawarê jî ji gelek kovarên din û dezgehên ragihandinê re bûye îlham. Kovara bi heman navî ku di salên 1980´an de li zindana Amedê diderket, dîsa di salên derbasbûyî de deranîne kovareke bi heman navî li Başûr, di dema qedexekirina rojanameya Azadiya Welat de navgûherandina vê rojnameyê a bi navê Hawar, malper û portalên înternetê ên bi vî navî û herî dawî jî niha weşandina kovara Hawara Botanê didin destnîşankirin ku wextekî nemir Celadet Alî Bedirxan hawara xwe digihand kurdan û niha jî kurd hawara xwe digihînin wî.

Celadet Alî Bedirxan bi weşana kovara Hawarê misyonek danîbû li ser milê xwe. Wî di hejmara yekemîn ya Hawarê de misyona xwe wisa bilêv dikir: „Hawar jû pêve bi her tiştê ko kurdanî û kurdîtî pê bendewar e, dê mijûl bibe. Tinê siyaset jê dûr e, xwe naêxe siyasetê. Hawarê siyaset ji civatên welatî re hiştiye. Bi siyasetê bila ew mijûl bibin. Em jî di warê zanîn, hiner û sinhetê de dê bixebitin.“

Celadet Alî Bedirxan di van hevokan de digot ku ji bilî „siyasetê“ ewê bi her tiştên kurdanî re mijûl bibin lê belê di rastiyê de wî baş dizanî ku tişta ew dike û armanca wî ya sereke rêlibergirtina „siyaseta“ li dijî kurdan a bi armanca asîmîlasyona tê meşandin bû. Mîr Celadet di vê „siyaseta“ xwe de bi ser jî ket û em kurd niha jî di gelek waran de deyndarên wî yên manewî ne.

Li warê mîr Mîr Celadet û li cihê navenda kovara Hawara Botan, li Cizîrê û li gelemperiya Botanê îro jî ne tenê pirsgirêkên kurdan ên „siyasî“ rû didin. Di gelek waran de civak xwedî pirsgirêk e û hêviya min ew e ku kovara Hawara Botanê bikaribe here bi hawara wan pirsgirêkên aborî, tendûristî, zimanî, civakî û çandî ku botanî bi awayekî rojane bi wan re rû bi rû dimînin!

*Ev nivîs di hejmara 1`emîn a kovara Hawara Botan de hatiye wesandin

Bila BDP berê xwe bide Ewropayê

Ji bo lawazkirina tevgera kurd a siyasî ya legal çi ji destê rayedarên dewletê û yên hikûmetê tê dikin. Ji aliyekî ve bi sedemên virt û vala bi hezaran siyasetmedaran tavêjin di girtîgehan de û ji aliyên din ve modelên têkbirina siyaseta kurd diafirînin. Ji bo bidestxistina encama qirkirina siyasî jî bajarê Şirnexê wekî model ango hêrêma pîlot hilbijartine. Li Şirnexê ji her sê parlamenteran du ji wan di girtîgehê de ne. Şaredarê Şirnexê û yên hemû navçeyên wê avêtine di girtîgehan de. Dîsa birêveberên gelek saziyan, serokên bajar û navçeyan yên Partiya Aşitî û Demokrasiyê, endamên meclisên bajêr û yên navçeyên Şirnexê bi heman sedemên bêbingeh niha girtî ne. Bi vî awayî dixwazin bi girtin ango bi nebûna kadroyên Partiya Aşitî û Demokrasiyê zemîna birêveberiya herêmî û ya siyasî ya li herêmê têk bibin.

Li gor xuya dike, wê niha heman modelê li Colemergê jî biceribînin. Ji xwe amadekirinên vê yekê li hemû herêman dikin; ti bajar û navçe nemane ku kadroyên siyasî yên qada legal a siyaseta kurd ku ne avêtibin di girtîgehan de. Ji bo bertekên tund pêk neyin û civak fêrî operasyonên girtinê bibe û hem jî ji bo bingeha psîkolojîk a vê yekê were amadekirin, operasyonên girtinê belayî demê dikin. Bi taybetî sergomkirina girtiyan ber bi herêmên Deryaya Spî ve destnîşana wê yekê ye ku modela Şirnexê wê li hemû bajar û navçeyan bikin di nava pratîkê de.

Ji ber van sedeman û encamên operayonên nû yên girtinê dîsa babeta ku êdî wateya mayîna li meclisê ya Partiya Aşitî û Demokrasiyê nemaye di nava kurdan de kete di rojevê de. Bi vî awayî girêdayî operasyonan wê di rojên pêş de ev yek bêhtir bikeve di rojevê de. Em vê babetê bihêlin ji bo nîqaşên dema pêş de û binêrin ka gelo pêşiya nîqaşeke bi vî rengî were destpêkirin, ji bilî mayina û nemayîne li meclisê çi alternatîfên kêrhatî ji bo siyaseta kurd hene;

Hikûmetê bi rêya desenformasyona medyayê alîgirên xwe û eniya dij-kurd a li Tirkiyeyê di derbarê meşrûyeta operasyonên girtinê de îqna kiriye. Piraniya kurdên ku heta dema referandûmê baweriya xwe bi hikûmetê tanîn û tevlî eniya „têrê nake lê erê“ bûbûn jî êdî fêm kirine ku hikûmet ji gavên xapînok pêve tişteke din nake û dixwaze tevgera kurd a legal û ya îlegal têk bibe.

Tişta herî giring jî digel ku li cîhanê piştgiriyeke mezin a siyasî û civakî ji bo serhildanên „Bihara Erebî“ pêk hatin û hêjî pêk tên lê belê di vî warî di derbarê qirkirina siyasî ya kurdan de bêdengiyek mezin heye. Ne tenê bêdengî û çavgirtin, her wiha ji her derî piştgirî jî ji bo kiryarên dewleta tirk heye. Mînaka vê ya herî berbiçav jî serdana serokwezîrê tirk Erdogan a li Almanyayê ya van rojan bû. Dema di cîvana çapemeniyê de Erdogan got ku ew wekî tê xwastin ji Almanyayê piştgiriya dijî tevgera azadîxwaz a kurd nastîne, serokwezîra alman Angela Merkel bi gotina ku ew di vî warî de her dem li pişta Tirkiyeyê bûn û ew niga jî li pişta wê ne bersiva wî da. Ji xwe Merkel xwe di vî warî de zêde mehcûb dît û wekî bibêje ku digel ew ewqas piştgiriya wan dikin jî, fêm nake çima Erdogan wan bi vî awayî dixwaze tewambar bike.
Digel ku mexseda Erdogan di vî warî de demagojî bû jî lê Merkel rast digot ku wan her dem piştgiriya dewleta tirk kiriye û hêjî dikin.

Ev aliyekê babetê ye lê belê ji hêla din ve ji xwe di warê operasyonên qirkirana siyasî ya kurdan de ne raya giştî ya ewropî û ne jî ya alman agahdar e. Çavkaniya sereke ya medyaya ewropî û bi taybetî jî ya alman a li ser kurdan medyaya tirk e. Ev yek dibe sedem ku haya raya giştî jî ji pêkhatinên rasteqînî yên li Tirkiyeyê û li Kurdistanê nebe. Dîsa bi taybetî çalekiyên kurdan ên rojên derbasbûyî yên dagirkirina dezgehên medyayê û yên saziyên siyasî yên ewropî peyama ku tê xwestin li du xwe nahêle. Daxwaza kurdan a bi van çalekiyan a afirinadina empatiya raya giştî ya ewropî ji ber bûyerên kurdan ên berê li Almanyayê rûdane û dîsa ji ber têkiliyên siyasî yên Almanyayê yên bi Tirkiyeyê re pêk nayê.

Ji ber van egeran niha dem dema wê ye ku pêşiya nîqaşa ka bila Partiya Aşitî û Demokrasiyê destê xwe ji meclisê bikişîne an nekişîne, pêwist e wekî alternatîfa sêyemîn di warê qada navneteweyî de xebatek e bi plan û proje were kirin. Bi taybetî ger di vî warî de hemû parlamenter û şaredarên Partiya Aşitî û Demokrasiyê li navendeke Ewropayê û bi taybetî jî li Almanyayê çalekiyeke medenî pêk bînin, wê ev çalekî hem bandorê li siyaseta hundirîn û ya derve ya Tirkiyeyê bike û hem jî di warê agahdarkirina ewropiyan a li ser rûdanên li dijî siyaseta kurd a legal pêk tên, bi awayekî hêsan hikûmeta tirk bike di tengasiyê de. Birêveçûna vê alternatîfa sêyemîn dikare greva birçîbûnê be yan çalekiya rûniştinê yan jî cureyekî din yê çalekiyeke medenî be. Tişta din ya giring jî ew e ku çalekî ne ji bo moraladayina kurdên li welêt û li derveyî welêt be. Pêwist e konsepteke wisa were amadekirin ku muxetabên çalekiyê siyasetmedar û medyaya ewropî ango bi taybetî ya alman bi xwe bin. Ger konsepteke baş di vî warî de were amadekirin, dê hikûmeta tirk di nava raya giştî a û her wiha siyaseta navneteweyî de bikeve di nava zehmetiyê de. Dîsa bi heman babetê ve girêdayî, biryara mayin an nemana Partiya Aşitî û Demokrasiyê ya di nava meclisa tirk de wê hem bêhtir deng vede û hem jî bikêrtir be.

Hawara Botan

Par di destpêka salê de Mîrza Ronî haya min pê xist ku ew dixwazin li navenda Herêma Botanê li bajarê Cizîrê kovarekî derînin. Armanca wan a sereke ew bû ku hem bi taybetî di kovarê de cih bidin nivîskarên ji Botanê û hem jî naverokê bi “Nivîsên Botanî” bixemilînin. Biryara nav jî dabûn: “Birca Belek”. Hejmara yekemîn a Birca Belek wê di Newroza par de derbiketa...

Digel ku bi vê armancê têkilî bi gelek nivîskarên ji Botanê yên li herêmê û yên li derveyî herêmê dijiyan hatibû danîn û bi vê armancê jî ji bo hejmara yekemîn a kovarê gelek nivîs hatibûn rêkirin jî, ji ber hinek sedemên teknîkî kovara Birca Belek derneket û mesele wekî qediyayî dixuya.

Dem di ser re derbas bû û di havîna îsal de dîsa ez ji Mîrza pê hesiyam ku ew û hinek ciwanên din ên dilsozên zimanê kurdî, dubare di nava haziriyên deranîna kovareke di heman çarçoveyê de ne. Ji bo navê kovarê li ser navê “Hawara Botan” li hev kiribûn. Ne tenê kovar, dê qafeyeke bi navê “Hawar- qafe & pirtûk” jî vekiriba. Dê li qafeyê hem pirtûk bifirota û hem jî digel cihê rûniştinê, dê bi bernameyên cuda xizmeta pêşvebirina wêje û nivîskariya kurdî bikira.

Ev xeyal li Cizîrê di 15’ê rezberê de pêk hat; Hem yekemîn hejmara kovara “Hawara Botan” derket û hem jî “Hawar – qafe & pirtûk” vebû. Lê belê Mîrza Ronî bi xwe şeva pêşiya kovar bigihê Cizîrê bi îdîaya endamiya KCK’ê hat girtin û ne hejmara yekemîn a kovarê dît û ne jî vekirina qafeya wêjeyê...

Di serdana xwe ya van rojan a Cizîrê de ez çend caran çûm Hawarê û eleqeyeke baş ya ciwanan ji bo wê derê hebû. Yên bên, dixwazin li wir rûnin û yan li berheman binêrin...

Lê li vir ez dixwazim rexneyeke birêveberên Hawarê jî ji bo weşangerên kurd rabigihînim. Birêveberên Hawarê bêyî ku lîsteyeke pirtûkan binivîsin, pirtûk ji weşanxaneyan xwestine. Piraniya weşanxaneyan jî bêyî ku heqê pirtûkan bistînin ji wan re pirtûk rêkirine û dema pirtûk werin firotin dê heqê wan ji weşanxaneyan re rêkin. Lê belê digel bilêvkirina vê qenciya weşanxaneyan û dîsa bilêvkirina ecemîbûna xwe ya kar jî, giliya wan ya ku di warê nerêkirina pirtûkên di rojevê de ji bo wan hebû...

Di warê eleqeya kovarê de jî; Li piraniya mal û kargehên li Cizîrê ez çûmê hejmara yekemîn a Hawara Botanê hebû..

Niha jî dilsozên vî karî yên ciwan ên mîna Bager, Ceng, Fatîh, Hesen, Mehmûd û Mesut digel ku di rojên derbasbûyî de hejmara yekemîn a kovara Hawara Botan ji hêla dozgeriyê ve hatibe berhevkirin jî, amadekariyên hejmara duyemîn a kovarê dikin...

Di dawiya vê nivîsê de ez dixwazim bang li nivîskar û weşangerên kurd bikim ku hem li kovara Hawara Botan xwedî derkevin û hem jî ji bo Hawar – pirtûk & qafeyê alîkariya xwe berdewam bikin...

Û gotina min a herî dawî jî, ku rêya we bi Cizîrê ket, mîsoger serekî li Hawarê bidin û van ciwanên dilsoz nas bikin...

Hûn jî nameyekî binivîsin

Ji ber teknolojiya pêşketî ev bi salan e min ji bilî ji hevalekî re, qet nameyên adetî yên bi dest nenivîsîne. Ev li dor du salan e ku ez û hevalekî di girtîgehê de nameyên „adetî“ ji hev re dirêkin. Herî dawî min îro dîsa rahişt pênûs û kaxezê, nameya xwe ya ji bo wî hevalî nivîst, kire di zerfê de û ji bo rêkirinê da posteyê.
Her car dema nameyên wî hevalê li girtîgehê tên, bi kelecaniyekî zerfê vedikim û dest bi nivîsandina bersivê dikim. Car caran jî bêyî li hêviya bersiva wî bimînim, li serê min dide û dest pê dikim nameyeke din jê re rêkim.
Dema min îro bi heman şêweyê nostaljîk name nivîsî, zarokatiya min hate bîra min... Nameyên di zarokatiyê de min ji mirovên xwe yên li leşkeriyê re rêkirîn, yên min ji mirovên xwe yên li Ewropayê dijiyan re rêkirîn û herî dawî jî nameyên ku piştî hatina xwe ya Almanyayê yên ji hevalên xwe re rêdikirin. ..

Bi xêra nivîsandina nameyên ji bo vî hevalê li girtîgehê gelek caran bîranînên wisa xweş û heta naveroka gelek nameyên min ên zarokatiyê têne bîra min. Namenivîsandina bi destan tehmeke guhertî ye û zindîbûna hestan ji wan dibare.
Hevalê min ê li girtîgehê carekî guleke ku wî û hevalên xwe bi xwe çandibûn bi nameyê re ji min re rêkiribû. Gul hişk bûbû lê belê ji min re wekî zindî be û bêhna misk û emrê jê were bû.

Nameyên dema ez di zarokatiya xwe de hatim Almanyayê û hevalên min ji min re rêdikirin, niha jî hemû di arşîva min de ne. Hevalekî wî wextî di nava zerfê de digel nameyê qajikek jî ji min re rêkiribû. Bi rêkirina gula ji girtîgehê re ew qajik hate bîra min. Min çû ew zerf vekir. Ji bo bîranîna wî wextî min qajik necûtibû û ew digel nameyê di zerfê de hiştibû. Min çû dîsa ew zerf vekir û ew qajikê ku min necûtibû hê jî di cihê xwe de bû. Bifikirin, ew qajik ev derdora bîst salan e di zerfê de û wekî bîranînekî her dem tê bîra min. Carna dema navê wî hevalê min ê zarokatiyê tê gotin, digel qajik, wefadariya wî û dema qajik dibînim, bîranînên min ên bi wî hevalî re têne wekî şerîta fîlmekî derbas dibin.

Niha dema ez vê nivîsê dinivîsim facebook, msn û twittera min vekiriye. Bi dehan hevalên tê de ne û em hem dikarin bi awayekî nivîskî ji hev re binivîsin, hem dikarin bi devkî bi hev re biaxivin û hem jî ew li wî serê dinyayê jî bin, em dikarin hev bi awayekî zindî bibînin. Dîsa hinek hevalên ku wî wextî me name ji hev re rêdikirin wê li ser înternetê li pêşberî min in û heta pêşiya ew hevalê min ê li girtîgehê were girtin jî, em gelek caran li ser înternetê bi hev re diaxifîn.

Digel dinya bi rêya înternetê ew qas biçûk bûye û di dilsoziya hevalan de guhartin pêk nehatiye jî, tehma têkiliyên nameyên bi dest tehmeke guhartî ye.

Namenivîsandina adetî nostaljiya vegera heyamê berê ye. Ji bo mebesta min were fêmkirin hûn jî ji hevalên xwe yên ku derfetên wan ên bikaranîna teknîkê nîn in re –di vê serdemê de hema bêje tenê derfetên girtiyan ên bikaranîna înternetî nîn in- nameyekî bi pênûsê binivîsin û heman hest wê bi we re jî geş bibin.

Ji bo piştgiriyê herin cem Steven Spielberg

Ez doh bi hevkarên xwe yên alman re li cihê kar rûniştibûm û mesele wekî gelek caran ji dijberiya almanan a li dijî biyaniyan zivirî li ser komkujiya cihuyan.

Hevkareke min di dirêjiya sohbetê de li ser bêdengmayîna raya giştî ya alman a wê demê, ya li ser komkujiyê got ku ger ew ziyanên alman ên di şer de dîtî lê neke, di serdema desthilatdariya Hîtler de “piraniya almanan ji jiyana xwe memnûn” bûn.

Piraniya almanan xwedî kar bûn. Ji aliyekî ve ji ber propagandaya li dijî cihuyan û ji aliyê din ve ji ber “memnûniyeta piraniyê ya di jiyana rojane de” bi kiryarên li dijî cihuyan bêdeng diman û ji nebihîstî ve dihatin…

Bêguman sedemê bêdengiya wê demê ya almanan a li dijî tevkujiya cihuyan ne tenê ev tiştên vê hevalê li jor behs kirîne, lê babete me ne ev mesele ye…

Sohbetê dirêj kir û mesele bû meseleya rû bi rû mayîna almanan a li ser tevkujiya cihuyan. Dîsa wê hevalê di dawiya sohbetê de got: Nifşê nû bi fîlmên sînemayê hay ji tevkujiya ku li Almanyayê hate kirin çêbû; ne bi pirtûkan, ne bi dokumenteran.*

Herî dawî nîv rast û nîv bi henekî wê hevalê got: “Ger hûn kurd dixwazin piştgiriya raya giştî ya navneteweyî bigirin, herin bi derhêner Steven Spielberg re ji bo fîlmekî sînemayê peymanê girê bidin. Wekî aktor jî bila di fîlm de Angelina Jolie û Brad Pitt bilîzin, hûnê hingî bibînin ka raya giştî ya navneteweyî dê çawa piştgiriya we bike.”

Di vê sohbeta me ya seresere û nîv henek û nîv rastî de belavokên ku kurd ev bi salan e li kolanên Ewropayê bi mebesta standina piştgiriya raya giştî ya ewropî belav dikin hatin bîra min. We rast bivê, têne belavkirina wan belavokan, ji deryayê nabin dilopek jî û ji xwe piraniya caran bêyî xwendine ew belavok têne avêtin. Bi gotineke din “ew mirî ne hêjayî wê şînê ye” û ger çend qirûşên li wan belavokan têne mesrefkirin, ji tişteke din re were terxanikirin wê bi xêrtir be...

Ger hûn di derbarê bidestxistina piştgiriya raya giştî ya navneteweyî ya ji bo doza kurdan de bipirsin ka bandora dezgehên kurdan ên ragihandinê çawa ye, em dikarin vê bibêjin: Ne raya giştî ya ewropî û ne jî medyaya navneteweyî hay ji dezgehên kurdan ên ragihandinê heye…

Dema behsa fîlmên sînemayê tê kirin, di cih de refleksa mesrefa giran a fîlman tê bîra mirov. Lê belê dema kurd mesrefên giran li festîval û projeyên bi wî rengî dikin, ev refleks rû nade. Dîsa her televîzyonên kurdan her meh dinyayek pere didin bernameyên xwe yên çandî û muzîkî. Gelo ger kurd ji mesrefên festîval û bernameyên din yên çandî hinek pere bidin aliyekî û fîlmekî sînemayê ku destê Hollywoodê lê were werdan bidin kişandin, wê çiqasî bandoreke erênî li doza kurdan a rewa bike…


*Heta niha li ser Hîtler û wê pêvajoya Almanyayê bi dehan fîlm hatin kişandin. “Downfall” (“Têkçûn”, Di warê Fîlmê Biyanî de bû berendamê Oscarê), "The Great Dictator" (Dîktatorê Mezin, Fîlmê ku Charli Chaplin kişandiye), “Hitler, The Rise Of Evil” (Hîtler, Pêşketina Xirabiyê), “Amen”, “Black Book” (Pirtûka Reş), "The Pianist" (Piyanîst, li Cannesê Xelata Herî Mezin girt) hin ji wan fîlman in.

Ji Halil Savda nivîsek rexneyî li ser pirtûka Zekî Ozmen a bi navê "Kurdên Almanyayê"

Mînaka Almanyaya Federal û Xweseriya Demokratîk

Emê di vê nivîsê de çav li birêveberiya dewleta Komara Almanyaya Federal bigerînin û di wê çarçoveyê de binêrin ka gelo kurd çiqasî dikarên vê modelê ji xwe re wekî mînak bigirin.

Destpêk

Kongreya Civaka Demokratîk (KCD) di 14’ê tîrmehê de Xweseriya Demokratîk îlan kir û vê îlanê di nava raya giştî de dengekî mezin da. Lê digel vê yekê jî hem kurd û hem jî kesên erênî û neyînî nêzîkî babetê dibin di warê naveroka modela xweseriyê de di gelek waran de ne xwedî fikrên zelal in. Di gelek waran de hê jî babetên ku divê nava wan were tijekirin hene. Ji bo xweseriyeke têkûz were birêvebirin, pêwîstî bi modeleke ku ji siyasetê heta babetên mîna, plansazî, xizmetguzarî, tenduristî, perwerdehî, ewlekarî û zagonî dihewîne heye.
Di vî warî de li seranserî cîhanê li gelek welatan modelelên cuda hene. Yek ji van welatan jî, dewleta Almanyayê ye ku ew jî bi pergaleke dewletî ya federalî tê birêvebirin.
Almanya dewletek e federal e. Sedemê birêveberiya bi federaltiyê jî tecrube û rû bi rûbûna dîroka Almanyayê. Di serî de Almanya, cîhanê ziyaneke mezin ji rejîma Hîtler dît. Bi armanca pêşîlêgirtina dubarebûna dîrokê, Almanyaya nû a piştî Şerê Cîhanê yê Duwemîn wekî welatekî federal hate damezrandin. Bi vê yekê re pêşiya ku kesek an partiyek bikaribe dîktatoriyeke nû pêk bîne hate girtin û sîstemeke wisa hate damezirandin ku hem hevkontrolkirina saziyên dewletê di heman radeyê de hebe û hem jî tu saziyên birêveberiya dewletê nikaribin pê li sînorên saziyên din ên dewletê bikin. Em di destpêka vê nivîsa kurt de çav li birêveberiya dewleta Komara Almanyaya Federal bigerînin û di wê çarçoveyê de binêrin ka gelo kurd çiqasî dikarên vê modelê ji xwe re wekî mînak bigirin:

Komara Almanya ya Federal
Komara Almanyaya Federal ji 16 eyaletan pêk tê û hejmara şêniyên wê jî bi giştî derdora 82 mîlyonan e. Li eyalete herî mezin a vî welatî Nordrhein-Westfalen bi giştî 18 mîlyon û li eyaleta herî biçûk Bremenê jî 700 hezar şênî dijîn. Her eyalet di nava xwe de muxtariyet, şaredarî û navçeyên eyaletan dihewîne.
Meclisa Federal (Bundestag) ku cihê biryarstandina di warê deranîna zagonan de ye, ji bilî zagonên ku kar û barên derveyî welêt û ewlekariyê (leşkerî) eleqedar dikin, nikare bêyî erêkirina nûnerên eyaletan ango Konseya Eyaletan (Bundesrat) erê bike, van zagonan bike di pratîkê de.

Saziyên birêveberiya dewletê
Li Almanyayê bi giştî pênc saziyên bingehîn ên sereke yên birêveberiya dewletê hene: Meclisa Federal (Bundestag),
Konseya Federal (Bundesrat),
Hikumet (Regierung),
Serokomar (Bundespräsident) û
Dadgeha Makezagonî (Verfassungsgericht).
Ev her pênc saziyên bingehîn ên birêveberiya dewletê hem di warê makezagonî de neçar in di gelek waran de bi hev re kar bikin û hem jî ji hêla din ve peywira wan a hevdûkontrolkirinê heye. Bi vê peywira karkirina bi hev re kontrola hev a dualî, yek ji van saziyan ne dikare sînorê xwe yê hikum derbas bike û ne jî dikare sînorê saziyeke din binpê bike. Bi vî awayî birêveçûna dewletê a demokratîk tê misogerkirin.

Eyalet
Her 16 Eyaletên (Bundesland) Almanyaya Federal xwedî parlamentên ku ji hêla gel ve têne hilbijartin in. Hikumetên eyaletan hene û her eyalet xwedî hikumet, wezîr û serokwezîr e. Mûçeyên karmendên dewletê yên li eyaletê dijîn ji hêla hikumeta eyaletê ve têne dayîn. Dîsa Ji mesrefên rêçikirinê heta mesrefên nexweşxaneyên girêdayî eyaletê, hikumeta eyaletê berpirsiyar e. Polîs, dadwerî, kar û barê dibistan û perwerdehiyê û gelek babetên nêzîka van girêdayî hikumetên eyaletan in.
Dîsa di nava eyaletan de ji bilî Wezîrê Karê Derve û Wezîrê Ewlekariyê hema bêje hemû wezîr di kabîneya hikumetan de hene. Sedemê neyîna postê her du wezîrên li jor binavkirî jî ew e ku ev her du kar tenê hikumeta navendî eleqedar dikin û lewra ew wezîr tenê di nava hikumeta navendî a fedaral de hene.

Konseya Federal
Konseya Federal (Bundesrat) saziya dewletê ya bingehîn a pergala federalîzmê li Almanyayê misoger dike. Endamên vê konseyê ji nûnerên hikumetên eyaletan pêk tên. Bi giştî 69 endamên vê konseyê hene. Hejmara şêniyên li eyaletan dijîn ji bo hejmara nûnerên eyaletan a di nava Konseya Federal de diyarker e. Lê belê ji bo di warê nûnertiya eyaletan a di nava Konseya Federal de, di warê hejmara nûneran de heheqî pêk neyê, di Makezoganê de hatiye destnîşankirin ku bi kêmasî ve her eyalet xwedî 3 dengan e. Dîsa eyaletên hejmara şêniyên wê zêdeyî 2 mîlyonan be 4, eyaletên hejmara şêniyên wê zêdeyî 6 mîlyonan be 5 û yên zêdeyî 7 mîlyonan jî li nava Konseya Federal xwedî 6 nûneran e. Mînak, eyaleta Nordrhein-Westfalên ku serjimariya wê 18 mîlyon e li nava Konseya Federal de 6 nûnerên wê hene.
Peywira Konseya Federal ji parastina berjewendiyên eyaletan li Almanyayê û Yekîtiya Ewropayê pêk tê. Piraniya zagonên ku Meclisa Federal derdixe, pêwîst e dû re ji hêla Konseya Federal ve jî werin erêkirin. Kirin û nekirina di pratîkê de ya van zagonan girêdayî dengdayîna Konseya Federal e. Her wiha makezagona vê konseyê ne tenê ji bo peywirên zagonên Meclisa Federal ku eyaletan dîrekt an îndîrekt eleqedar dike, bi peywir dike. Ji ber roj bi roj di nava Yekîtiya Ewropayê (YE) de dewletên endam peywirên navxweyî bêhtir didin ser milê YE, di warê zagon deranînên di vî warî de yên Hikumeta Federal jî pêwîstî bi dengstandina Konseya Federal heye. Ji bilî van peywir û fonksiyonên destnîşankirî, dîsa ev konsey dikare pêşnûmeyên zagonan ji bo Meclisa Federal amade bike û bide dengdanê. Zagonên ku eyaletan eleqedar jî nekin, Konseya Eyaletan dikare veto bike û ji aliyê din ve rola navbeynkariyê jî di meclisê de li ser milê xwe bide.

Darayiya Hikumeta Navendî, Eyalet û Şaredariyan
Fînansekirina Hikumeta Navendî, Eyalet û Şaredariyan ji bac û xercên din ên hemwelatiyan pêk tê. Bi van hatinên darayî birêveberî ji perwerdehiyê bigirin heta ewlekarî, xizmetguzarî û karmendên dewletê fînanse dike û bi rê ve dibe:

Hikûmeta Navendî: Hikumeta Navendî jî mîna Eyaletan ji sedî 40’î bêhtir ê hatinên baca mûçeyên karker û karmendan ji xwe re distîne. Baca eberjiyê û a sîgorteyê jî para Hikumeta Navendî ne. Hikumeta Navendî bi van hatinên darayî para dikeve li ser milê xwe ya sîgorteya teqawîtbûn, sîgirtaya nexweşiyê û ya betaliyê fînanse dike. Mesrefên ji bo ewlekarî (leşkerî) û siyaseta derve jî li ser milê Hikumeta Navendî ye. Dîsa pêşdebirina aboriyê û ragihandinê ya mîna rê jî bareke din e ku dewlet bi van bacan fînanse dike.

Eyalet: Eyalet bi taybetî bi bacê têne fînansekirin. Sedî 42,5’ê baca mûçeyê karker û karmendan dikeve kaseyên eyaletan de. Bacên wesayîtan û mîratê jî hatineke din a aborî ya eyaletan e. Dîsa hatina lotto û lîstikên din ên şansê jî yek ji stûnên darayî ya eyaletan e. Her wiha di çarçoveya eyaletên hatina wan a darayî xurt û nexurt de jî serbiserkirinek ango mêzîndayinek heye û eyaletên xurt ji hêla aborî ve xurt mecbûr in alîkariya darayî a yên ne xurt bikin. Eyalet bi van pereyan ji dibistanan bigirin heta babetên mîna çand, tenduristî, polîs, û zanîngehan fînanse dikin û bi rê ve dibin.

Şaredarî : Hatina Şaredariyan a darayî ji çavkaniyên cuda pêk tê. Di vî warî de hatina darayî a Şaredariyan, baca karsazî û dû re jî a emlakê ye. Ji bilî bacên biçûk ên mîna bacên lawiran û bacên vexwarinan, hatineke mezin a darayî ji baca mûçeyên karker û karmendên ku li wê şaredariyê dijî pêk tê. Sedî 15’ê van her du bacan jî dikeve kaseya şaredariyan. Ji aliyên din ve hatinên din ên şaredariyan ji buhayê çûyîna di mal de a muze, kanalîzyon, pêşengeh, mesrefa deranîna ewraqên hemwelatiyan û hwd. pêk tên. Ji ber ku ev hatinên darayî ên li jor gelek caran têra mesrefên şaredariyan nakin, alîkariyeke diyar a serbiserkirina mesrefan ji aliyê Hikumeta Navendî û Eyaletan ve jî ji Şaredariyan re tê rêkirin.

Navçeyên Eyaletan
Li Komara Almanyaya Federal ji bo gund û navçeyên biçûk xwedî heman fonksiyona birêveberiyê herêmî mîna yên bajarên mezin bin, di nava eyaletan de gelek Navçeyên Eyaletê (Landkreise) hene ku ew jî xwedî Parlamen û Hikumeta Herêmî ne. Ev Navçeyên Eyaletê ji çend gund û bajarên biçûk pêk tên û hejmara ka dê di nava Navçeya Eyaletê de çend gund û bajar hebin li Eyaletên Federal guhertî ye û pîvan di çarçoveya hejmara şêniyan de ye. Serokê vê birêveberî ango hikumeta Navçeya Eyaletê jî qeymeqam e. Qeymeqamê ku tê peywirdarkirin bi xwe jî endamê partiyeke siyasî ye û mîna parlamenterê hemû meclisan, ew jî tê hilbijartin. Bi gotineke din endamê partiyekî ji bo qeymeqamiyê ji hêla partiya wî ve tê destnîşankirin û ger partiya wî di hilbijartinê de wekî partiya yekem bi ser bikeve, ew dibe qeymeqam. Bêguman wekî adetî, partî dikarin bi partiyên din re koalisyonekî jî pêk bînin. Peywira ku muxtariyeta gundekî an bajarekî biçûk ê di nava Navçeya Eyaletê de di warê darayî an di warekê din de nikare pêk bîne, qeymeqamî neçar e di vî warî de bikeve di nava hewldanê de. Peywirên birêveberiya Navçeya Eyaletê pirengî ne û yên sereke wisa dikarin werin destnîşankirin: Ragihandin, çêkirina herêmên parastina xwezayî û paqijhiştina wan, rê, dibistanên pîşeyî, kar û barê tenduristî, ehliyeta wesayîtan, kar û barê agirkujiyê, parastina lawiran û hwd.

Perwedehî

Di fermiyetê de ji bilî zimanê almanî, zimanên denî (Dänisch) û frîzî (Friesisch) ku li eyaleta Schleswig Holsteinê û sorbî (Sorbisch) li eyaletên Brandenburg û Sachsenê û zimanê almanya jêrî (Niederdeustch) li Bakurê Almanyayê di fermiyetê de mîna zimanên fermî têne destnîşankirin. Lê belê di pratîkê de tenê nifşên pîr van zimanan dikarin bi kar bînin û ji wê yekê ew ziman jî li ber talûkeye mirinê de ne.
Ji aliyê din ve li Almanyayê dersên bi zimanê zikmakî ji bo biyaniyên li Almanyayê dijîn, ji salên 1970’yan ve di pratîkê de ne. Li piraniya eyaletên Almanyayê biryara dersên lêzêdeker yên zimanê “zikmakî” yên ji bo zarokên biyaniyan di salên 1970’an û 1980’an de hatin girtin. Dersên zimanê zikmakî yên ku li eyaletên ku di bin konrola dibistanên alman de têne dayîn ji hêla eyaletan ve têne fînansekirin û yên ne di bin kontrola dibistanên alman de têne birêvebirin jî, mûçeya mamosteyan, mesrefên materyalan û tiştên girêdayî wê ji hêla welatê ku zarok jê hatine ve têne dayîn lê belê dibistan bi xwe odeyên ji bo dersê pêwîst dike di xizmetê de û alîkariyeke madî ya bi sînor dide.
Li eyaletên Baden Wurtenberg, Berlin, Bremen, Hamburg, Saarland û Schleswig Holssteinê dersên “zikmakî” ji hêla balyozxaneyan ve têne organîzekirin û dayîn. Wekî mînak ji bo dersa zikmakî ya bi tirkî balyozxane mamosteyan ji Tirkiyeyê dide anîn û pirtûkên dersê jî ji Tirkiyeyê têne anîn.
Ji salên nodan û pê ve jî li çar eyaletên Almanyayê perwerdehiya dersên lêzedekirî yên kurdî jî bi awayekî fermî têne dayîn. Li eyaleta Bremenê ji sala 1993’yan ve, li Hamburgê ji 1994’an ve, li Niedersachsenê ji 1995’an ve û ji 1998’an ve jî li Nordrhein Westfalenê dersên lêzêdekirî ên kurdî bi awayekî lêzêdekirî ji hêla Wezaretên Perwerdehiyê yên eyaletên navderbasbûyî ve têne fînansekirin. Her wiha li dibistana Europaschule ya bajarokê Gladenbachê ku li eyaleta Hessenê ye, bi awayekî îstîsnayî li ser biryara Konferansa Mamosteyên wê Dibistanê ev bi salan e dersa kurdî ya lêzêdekirî dide şagirtên xwe yên kurd.

Encam
Wekî encam mirov di gelek hêlan de dikare çarçoveya pergala sîstema federalî a Almanyayê ku li jor bi awayekî ansîklopedîk hatine rêzkirin, ji bo Xweseriya Demokratîk a Kurdistanê jî pêkan bibîne. Ji xwe di vî warî li gelek welatan pergalên federatîf ango bi navên din hene ku kurd dikarin ji wan sûdê werbigirin. Lê di vî warî de tişta herî girîng jî ew e ku her netew û her erdnîgarî xwedî dîrok û taybetmendiyên cuda ne û ji wê yekê wergertina sedî sed a modeleka welatên din ji bo welatekê din ne pêkan e. Lê mirov dikare ji modelên heyî ji xwe re di çarçoweya pêwîstiyên xwe de sûdê werbigire.
Aliyekî din ê spesîfîkî ê babetê jî ew e ka gelo kurd wê bi awayekî de-facto çawa bikaribin Xweseriya Demokratîk bixin pratîkê. Mînaka modela federalî ya Almanyayê ji bo niha ji rewşa serdest a kurdan guhertî ye. Ev model wekî pergala dewletê rûniştiye. Kurdan modela xwe bi awayekî yekalî îlan kiriye lê belê dewlet bi xwe li dijî vê yekê ye. Ji ber biryar ango îlankirin yekalî ye, pirsên di derbarê pratîzekirinê de diderkevin holê;
Berî her tiştî ev modela Xweseriya Demokratîk ku ji aliyê KCD’ê ve hatiye îlankirin dê beyî fonksiyona fermî çawa bikaribe were birêvebirin. Ji bo birêveberina modeleke wisa ku herdem penceyên dewleta tirk dikare li ser be, gelo dê dahatûya wê di warê pratîkî de çawa were misogerkirin. Dîsa di warê pratîkî de ji ewlekariyê bigirin, heta tenduristî, xizmetguzarî, perwerdehî û zagonî bingehên ku pêwîst in cihên wan bi awayekî kêrhatî di nava pergala Xweseriya Demokratîk de werin dagirtin hene.
Modela federatîf a dewleta alman seranserî Almanyayê di nava xwe de dihewîne, lê belê ji ber dewleta tirk li dijî Xweseriya Demokratîk a ku KCD’ê îlan kiriye derdikeve, gelo dê sînorên vê pergalê ku der û kîjan herêm bin. Ev pirs, pirsên ku wê hê jî wextekî mezin ê kurdan bistînin.
Lê digel ku ji bo pêkanîn an praktîzekirine Xweseriya Demokratîk hê gelek kar û xebat pêwîst in jî, gelek pirs hê bêbersiv in jî û zehmetiyên birêvebirineke wisa bi awayekî de-facto jî hene, dîsa jî mirov dikare gelek mînakan ji pergala federatîf a Almanyayê werbigire.
Wekî perspektîfa dahatûyê jî bi taybetî di serdema ku Xweseriya Demokratîk ji de-factoyê derbasî fermiyeta dualî ya li seranserî bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê bibe, ev modela li Almanyayê serdest dikare di warê rola lêgerîna modelan de roleke sereke bilîze.


Çavkanî:
Wikipedia.org,
bpb.de,
Bundesrat.de,
Bundestag.de,
Zekî Ozmen: Kurdên Almanyayê, Weşanên Ronahî,2010.