Tansiyona bilind a referandûma Tirkiyeyê bûye rojeva sereke ya welatên ewropî. Li welatên mîna Almanya, Avusturya, Swîsre û Holandayê ahengên hilbijartinên partiya desthilatdar a Tirkiyeyê AKP’ê li bajarên van welatan rojane têne qedexekirin. Ewropî bi vê yekê helwesta xwe ya beramberî referandûma 16´ê avrêla li Tirkiyeyê nîṣan didin; Naxwazin di encama referandûmê de desthilatdariya Serokomarê Tirkiyeyê Erdogan xurtir bibe. Bi vê helwesta xwe dixwazin pêṣiya desthilatdariyeke totalîter a dikare ziyanê bide berjewendiyên wan jî bigirin.
Bûyerên ku bûn sedema hikumetên ewropî bi pêkanîna metodên naziyan werin tewambarkirin
Rayedarên hikumeta tirk û Serokomar Erdogan digel çapemeniya nêzîkî xwe li hemberî qedexeya ahengên li welatên ewropî peyva “kiryarên bermayiyên naziyan” bi kar anîn. Pêşî Almanya ji ber betalkirina ahengên referandûmê bi vê yekê hat tewambarkirin. Dûre Holandayê roja ṣemiyê rêya Wezîrê Karê Derve yê Tirkiyeyê Çavuṣoglu girt, destûr neda ku li bajarê Roterdamê ahenga referandûmê pêk bîne. Di ser de jî Wezîra Malbatan ya tirk ji Roterdamê dersînor kir. Bi vî awayî rayedar û çapemeniya tirk Holanda jî bi pêkanîna kiryarên naziyan tewambar kirin. Serokwezîrê Holanda Mark Ruttebibêje ev daninberhev û bilêvkirin “dînatî” ye.
Naziyên ku dîrok veguherandin û rûreṣiya mirovatiyê li dû xwe hiṣtin
Têgeha “Nazî“ kurteya peyva alîgirên “Nationalsozialismus” ango alîgirên “Sosyalîzma Neteweyî” ye. Li Almanyayê ev cureyê îdeolojiya nijadperestî bi rêberiya Adolf Hîtler di navbera salên 1933 û 1945’an de hikum kir. Hîtler civaka alman manîpule kir û xwest li cîhanê “Împaratoriya Almanyayê” ava bike. Bi vê armancê di sala 1939’an de êrîṣê Polonyayê kir û Ṣerê Cîhanê yê 2’yemîn da dest pê kirin. Derdora 60 welatî xwe tevlî ṣer kirin. Zêdeyî 110 mîlyon kesî çek wergirt. Di encama ṣer de 60 heta 70 mîlyon mirovan canê xwe ji dest dan. Qirkirina cihûyan bi awayekî sîstematîkî pêk hat û derdora 6 mîlyon cihû hatin qetilkirin. Di dawiyê de Almanyayê winda kir. Tewanbarên ṣer li Numbergê hatin dadgehkirin.
Rûbirûbûna bi serdema naziyan re ya Almanyayê û encamên wê
Piṣtî Ṣerê Cîhanê yê 2’yemîn Almanyaya nû hate avakirin. Ji cîhanê û bi taybetî cihûyan lêborîn hate xwestin. Ji wê demê ve nifṣên nû li dibistanan bi dîroka wê demê ya Almanyayê re têne rûbirûkirin. Ziyanên ku naziyan li mirovatiyê kirine ji wan re têne gotin. Ne tenê ev; Bi dokumenteran her dem ew serdem bi rêya televîzyonan tê bibîrxistin. Ji wê demê heta niha pesindan, sembolên naziyan û daliqandina wêneyên Hîtler qedexe ne.
Paradoksa tawanbarkirina Holandayê bi pêkanîna “kiryarên Naziyan“
Di dema Ṣerê Cîhanê yê 2’yemîn de Hollanda welatek lawaz bû, nedixwast tevlî ṣer bibe. Lê Hîtler qebûl nekir û Hollanda dagir kir. Bajarê Roterdam ê ku wezîra tirk roja ṣemiyê jê hat derxistin di dema ṣer de di rojekî de hatibû bombebarankirin. 800 mirov di saetên bombebaranê de hatin kuṣtin. 25 hezar xanî bi erdê ve bûn yek. 78 hezar mirov li wî bajarî bêmal û bêcih man.
Berteka alman û hollandiyan li hemberî tewanbarkirina bi “pêkanîna kiryarên naziyan“
Hollandî qet ji almanan hez nakin. Sedem jî xwe dispêrê dema êrîşa naziyan a ser Hollandayê û dagiriya wê. Ew birîna hollandiyan hê jî nekewiyaye.
Alman jî ji dîroka xwe ya dema naziyan şerm dikin. Ji bo ew dîroka reş neyê jibîrkirin û dubare nebe bi ders û dokumenteran xelkê ronî dikin. Kêm welat wisa bi paşeroja xwe ya reş re rûbirû tê û ji bo carek din dubare nebe tevdîran digire.
Ji ber vê yekê tewanbarkirina hollandî û almanan bi "nazîbûnê" ne tenê wekî sûkayetî li her du gelan, her wiha wekî êrîş jî tê dîtin.
