Mîsogeriya jiyana biyaniyan

Di nava biyaniyên li Almanyayê dijîn de babeta “dijminatiya almanan a biyaniyan” yek ji babetên sereke ye. Tewanbarkirina almanan ya bi “dijminatiya biyaniyan” ji hêla biyaniyan bi xwe ve carnan bi sedemên şexsî û carnan jî ji helwestên giştî ve tê kirin.
Di vê der barê de li Almanyayê gelek lêkolînîn zanyarî têne kirin û wekî îstatîstîk têne weşandin. Par di encama lêkolîneke weqfa bi navê Friedrich-Ebert-Stiftung a nêzîkî partiya SPD’ê de derkete holê ku ji sisêyan yeka/ê alman dîtin û pêşdaraziyên ku dikevin di kategoriya “dijminatiya biyaniyan” de diparêzin.*
Îsal jî Wezareta Karên Hundir a Almanyayê lêkolîneke bi heman şêweyî di nava ciwanên alman de bi rê ve bir û di encamê de derkete holê ku % 14,4’ê ciwanan dîtinên ku bi awayekî herî bilind dikeve di nava kategoriya “dijminatiya biyaniyan” de diparêzin.**
Ji van her du lêkolînan jî ya sosret ya li ser ciwanan e. Ciwanên nifşê nû ji zarokatiyê ve bi hemtemenên xwe yên biyanî re mezin dibin, dilîzîn û diçin heman dibistanan. Lê digel vê yekê jî pêşdarazî bi wan re diafirin. Ev pêşdarazî ne ji ber têkiliyên wan ên xerab ên bi hemtemenên wan ên biyanî diafire. Sedema sereke bandora malbat û derdorê ye.
Lê belê beyî ku em babetê dirêjtir û kurtir bikin, em derbasî pirsa herî giring bibin:
Gelo jiyana biyaniyên li Almanyayê çiqasî di talûkeyê de ye?...
Rast e, pêşdaraziyeke mezin li dijî biyaniyan heye. Her sal gelek êrîşên takekesî û car caran jî birêxistinkirî li dijî biyaniyan çê dibin. Di encama van êrîşan de ziyanên madî, birîndarbûn û di salên derbasbûyî de çend caran kuştinan jî rû da.
Lê digel vê yekê jî li Almanyayê referansa mîsogeriya jiyanê zagon in û rayedar -bi dil û ne bi dil be jî- erka xwe ya li dijî êrîşên tundî pêk tînin.

* http://www.spiegel.de/politik/deutschland/0,1518,592789,00.html

** http://www.fr-online.de/top_news/?em_cnt=1691468&

10.09.2009

Li Almanyayê dijminatiya biyaniyan

Dema vê hefteyê min li bajarê Kolnê plakateke propagandayên hilbijartinên herêmî ya Partiya Demokratên Neteweyî ya Almanyayê (NPD) ku partiyeke biçûk a nijadperest e dît, sê bîranînên van her du mehan hatin bîra min.
Li ser plakatê ev hevok hebû: “Kar ji bo Almanan”…
Û girêdayî plakatê ez derbasî bîranînan dibim:
Vê mehê li cihê kar kesekî alman yê temenê wî derdora 70’ê bû, piştî min fêm kir ku meyldariyeke nijadperestî pê re heye, min sohbet pê re germ kir. Axaftin gihîşte astake wisa ku wî dîtinên qedexe jî anîn zimên; Wî got ku “dereng jî be, divê biyanî hew werin û piraniya yên hatî jî ji bilî hinek îstisnayan, şûnde ji bo welatê wan werin rêkirin.” Dîtina dijzagonî ya wî jî ev bû: “Cihû di tevkujiya rejîma Hitler re derbas nebûne…”
Ez hefteya borî li hewşa cîranê xwe yê alman bûm me bi hev re qehwe vedixwar. Cîranekî din yê alman hat û mesele derbasî axaftinên li ser cîranê din bû. Biyanî hatin kategorîze kirin û yekî digot filan netew baş e û mêvan ne baş e…
Berî du mehan di nexweşxaneyê de li odeya min almanekî 84 salî hebû. Ew wekî leşkerê Hîtler tevlî Şerê Cîhanê yê Duyemîn bûbû û bi salan li Îngilistanê wekî dîlê şer hatibû girtin. Wî li ser dijminiya cihûyan ev bîranîna xwe parvekir: “Ew di heman gundî de cîranê me bûn. Têkiliyên me yên germ hebûn. Di dibistanê de mamosteyan ji nişke ve wisa kirin ku me êdî bi çavên dijminan li wan nêrî. Rojekî ez ji dibistanê hatim, min dît ku dapîra min bi cîranekî me yê cihû re diaxive. Ez hêrs bûm û piştre min gote dapîra xwe ‘çima tu pê re axivî?’ Dapîra min matmayî ma û got ‘bav û bapîrên me li vî gundî bi hev re derbas kirine’ û wate neda helwesta min.” Kalê 84 salî niha wekî dapîra xwe difikire û digot: “Ez jî nizanim çi ji me kirin…”
Îstatîstîkên li ser babetê û pirsa ka gelo ewlekariya biyaniyên li Almanyayê di xeterê de ye, bila bimînin ji bo nivîsa were...
25.08.2009

Şewba Berezan

Bi betlaneya havînê re hejmara kesên ku şewba berazan li Almanyayê bi wan ket bû du qet û tê gotin ku dê ev hejmar heta dawiya betlaneyê çend qetên din bilindtir bibe. Kesên ji Almanyayê diçin betlaneyê şewbê bi xwe re tînin û bi vî awayî hem xwe pê dixin û hem jî li Almanyayê belav dikin.
Ji ber vê yekê tirsa min jî ew bû ku kurdên ji bo betlaneyê diçin Kurdistanê jî vê şewbê bi xwe re bibin û bi vî awayî şewb li Kurdistanê jî belav bibe. Çanda kurdan di vî warî de ji bo belavkirina şewbê zêde musaîd e; Pispor dibêjin xwe ji merhebadayîn û rûmaçkirinê dûr bigirin lê belê ev her du tişt du hîmên bingehîn ên çanda kurdan in.
Ji wê yekê jî tirsa min jî ev senaryoya komplowarî bû: Dema kurdek xwedênekirî li balefirgeheke Almanyayê xwe bêyî haya wî jê hebe bi şewba berazan bixe û here Kurdistanê, çi nas û xizmê xwe bibîne, hem merhebayê bide û hem jî here rûyên wan, gelo ka wê çend kesan bi şewbê bixe… Her wiha, ew kesên xwedênekirî pê dikevin wê çendên din bi xwe re pê bixin…
Welhasil, tirseke min a bi vî rengî hebû, lê belê heta niha di çapemeniyê de pêrgî belavbûneke şewbê ya bi vî rengî li Kurdistanê nehatime û înşalah neyim jî…
Lê ezê xwe negirim û dîsa bibêjim; dema li welêt kurdên Almanyayê di rewşeke grîp an sermagirtinê de bin, hem hay ji merhebadayîna xwe hebin û hem jî rûmaçkirinê…

Talûkeya nû ya avakirina Ilisûyê

Zekî Ozmen / Qad

08.07.2009

Di encama pêvajoyeke dirêj de Almanya, Avusturya û Swîsreyê soza xwe ya kredîdana ji bo Bendava Ilisûyê betal kirin.
Bêguman ev betalkirina kredîdayinê nayê wateye ku projeya avakirina bendavê û noqavkirina Heskîfê ji rojevê rabûye. Ji xwe Wezîrê Hawîrdor û Darisyanan yê Tirkiyeyê di dû vê biryarê de daxuyand ku ew ê projeya xwe bidomînin. Ger wekî alternatîf welatên mîna Çîn û Rûsyayê bibin hevkarên nû yên projeyê, dê talûkeya çêkirina bendavê hê xeternaktir bibe.
Lê ez bi awayekî giştî dixwazim balê bikişînim li ser hêza civaka sivîl ya ku bû sedem ku her sê welatên ewropî bi paş de gavê bavêjin…
Bi ya min divê pirs ev be: Gelo ger lidijderketineke sivîl a bi vî rengî pêknehatiba dê van hersê welatan peymana xwe betal bikira?
Bi ya min NA!
Vê biryarê tiştek nîşan da; Prostesyonên sivîl ên bi rêk û pêk dikarin gelek tiştan biguherînin. Ev bi salan e ku sazî û rêxistinên cuda xebatên protestoyî li dijî van her sê welatan dimeşandin. Ji berhevkirina îmzeyan bigirin heta protestokirina li devê wezaret û banqeyan, gelek cureyên protestoyî hatin lidarxistin.
Ji bilî saziyên hawîrdorparêz yên navneteweyî û birêveberiyên herêmî yên kurdan, YXK’ê (Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê) bi salan kampanyayên cur bi cur û bê rawestan meşandin. Hemû kampanya jî bi awayekî sivîl hatin birêvebirin û di dawiya dawî de encam dan.
Ev serkeftin, serkeftina însiyatîfên ku ev bi salan e bê rawestan dikirin ku ev her sê welat her roj bi meseleyê re rû bi rû bimînin.
Vêce bi vî awayî pêvajoyeke nû dest pê dike; Wekî min di destpêkê de jî got, ger welatên wekî Rûsya û Çînê bibin hevkarên nû yên vê projeyê, dê mixabin protesto û kampanyayên bi vî rengî fêdeyeke mezin nedin…
Ji ber vê yekê êdî divê stratejiya birêvebirina kampanyayan were guhartin û ev kmapanya li dijî hikumeta tirk bi xwe werin kirin. Di vî warî de divê rola sereke kişandina medya û nivîskar û hunermendên tirk be ya aliyê li dijî bicihanîna projeyê be…

Nepixandina “Guneşi Gordum”

01.07.2009

Zekî Ozmen / Qad Hûnê niha bibêjin “fîlmê Mahsum Kirmizigul yê bi navê “Guneşi Gordum” ji rojevê derket, tu nû behs dikî´. Erê, rast e… Lê min ev fîlm nû temaşe kir… Digel ku ev fîlm li bajarê ez lê dijîm û li gelek bajarên din yên Almanyayê kete sînemayan, min serhişkî kir û wekî prensîb min nexwest bi riya çûyîna sînemayê ji fîlm re bibim destek. Lê belê hê ji destpêkê ve min hewl da çi şîroveyên li ser wî fîlmê hatine nivîsandin -yên ez pêrgî hatim- bixwînim. Vêca piştî vê serhişkiyê min niha derfet dît ku bêyî pê li serhişkî ango prensîbên xwe bikim li fîlm temaşe bikim. Ez qet pêrgî nehatime ku fîlmek li Tirkiyeyê wekî vî fîlmî ji hêla gelek dordoran ve hatibe şîrovekirin. Piştî temaşekirina fîlm, şîroveyên li ser fîlm hatine kirin hatin bîra min û ez giham vê encamê: Ev fîlm di sînemaya tirk de yê herî hatiye nepixandin e. Ev ne bes bû, vêce Mahsum Kirmizigul wekî Yilmaz Guneyekî nû jî dan nîşandan. Armanca danînberheva vî derhêneriya Kirmizigul ya bi derhênerê navdar Yilmaz Guney re valaderxistina meziniya derhênerî ya uüney bi xwe ye û ne tişteke din e. Yilmaz Guney xwedî xêz bû lê min ne bi vî de xêz û ne jî xet dîtin… Bi tameşekirina fîlm re ez matmayî mam ku çima gelek kurd di vî fîlmî de li mesajên siyasî geriyan û di ser halan de kêfxweşiya xwe ya ji ber fîlm tanîn zimên… Mahsum Kirmizigul di fîlm de hewl daye ji hêla xwe ve gelek derd û kulan bînê zimên û bi vê yekê re nexwestiye dilê tu kesî ji xwe bihêle. Ji pirsgirêkên civakî bigirin heta meseleyên siyasî ev yek bûye hîmê fîlm. Lê belê tişta wî herî hay jê mayî jî ew bûye ku qet dilê serleşkeriya tirk nehêle. Ji vê hêlê ve dev ji Yilmaz Guney berdin, ew bi vî fîlmê xwe nagihêje gûzeka fîlmê Reîs Çelîk yê bi navê “Işiklar Sonmesin” ku di sala 1996’an de hatibû kişandin. Digel alîgiriya “Işiklar Sonmesin” hema diyalogên ku behsa pirsgirêka kurd dikirin hebûn. Lê belê di vî warî de di fîlmê Kirmizigul de ev yek nayê dîtin û dema yekî biyanî li fîlm temaşe bike û haya wî ji kurdan nebe, wê bibêje kurd gelekê zêde paşketî ne, li Tirkiyeyê “terorîst” hene û “artêşê bi rica û tika hinek gundên kurdan dane valekirin.” Ji bilî valakirina gundên kurdan yên bi “rica û tika”, bilêvkirina şervanên kurd wekî “terorîst”, destnîşankirina civaka kurd ya mîna “civakeke prîmîtîf ango paşketî”, tişteke din jî dibêje “va ez im”: Di nava diyaloga di fîlm de car caran peyvên bi kurdî jî derbas dibin hene. Hewleke mezin hatiye dayîn ku diksiyona lîstikvanan tirkiyeke “perpûte be” deqene were fêmkirin ku yê diaxive kurd in. Yanî, kopiya fîlmên Şener Şen, Kemal Sunal û Îlyas Salman yên salên 1970’an û 1980’an hatiye kirin. Bi gotineke din; henekê xwe bi kurdan dike û wekî bibêje kurd jî bi tirkî diaxivin û tirkiya wan jî ew qas derdikeve…Wekî ku li wî gundî û li gundên din yên kurdan bi tirkî were axaftin… Vêca piştî vêqa yekê, çima gelek kurd jî ji fîlm kêfxweş bûn, ez matmayî hiştim. Ev fîlm di salên 1980’an de hatiba çêkirin, minê fêm bikira: Ji ber wê demê kî peyveke kurdî bikarbaniya di çavên me de dibû qehreman… Îro fîlm û derhênerên kurd bi xwe hene û êcêbmayîna wekî berê ji bo naveroka fîlmên bi vî rengî nemaye. Ji bo xweşbînên fîlm yên kurd dixwazim hevokeke Kirmizigul ya li ser fîlm bibêjim. Ev derhênerê ku hewl daye ji hemû beroşan vexwe di bernameya bi navê “Beyaz Show” de bang li artêşa tirk kir û bi qasî tê bîra min wisa got: “Me ji ber kişandina dîmenên bi helîkopteran gelek pere dan artêşa bulgar. Mixabin artêşa me li ber nehat ku em helîkopterên artêşa me bikarbînin. Bila artêş êdî bihêlê ku sehneyên wisa li Tirkiyeyê jî werin çêkirin û bi vî awayî li şûna em van pereyan bidin dewletên din, bila ev pere herin ji artêşa me re…” Ev mesaja wî jî tê wê wateyê ku digel ku tişteke ku artêşa tirk bi fîlm aciz bibe nehatiye kişandin jî, hê jî hewl dide xwe ku xwe li ber artêşê şêrîntir bike. Vêca kesên hewl didin Kirmizigul wekî Yilmaz Guneyê duyemîn bidin nîşandan, bila wêneyên wî bimalên xwe ve daleqînin!. zekiozmen@hotmail.com

Festîvalên dêrsimîyên Almanyayê

15.06.2009

Zekî Ozmen / Qad Vê hefteyê roja şemiyê du festîvalên çandî yên dêrsimiyan li Almanyayê çêbûn. Festîvalek li bajarê Russelsheimê bû û ya din li bajarê Bonnê hate lidarxistin. Sedema lidarxistina du festîvalên bi heman navî di heman rojê de ne ji ber sedemên teknîkî lê ji ber nakokî û pêşbaziyên siyasî bûn. Li gor min ji çapemeniyê şopand, organîzatorên festîvala li Bonnê ew kesên ku dêrsimîbûnê wekî netew bilêv dikin û dimiliya dêrsimê jî wekî "dêrsimkî" ango zimanekî serbixwe yê ji kurmancî û dimilî dibînin bûn. Her wiha ji hinek malperên înternetê tê fêmkirin ku ji bilî vê komê, komên ku dimiliyan wekî kurd nabînin û dimilîaxêvan wekî neteweya zaza ya ji kurdan serbixwe destnîşan dikin jî piştgirî dan festîvala li Bonnê. Organîzatorên festîvala li Russelsheimê jî dêrsimiyên ku bi nasnameya kurd ji bo piştgiriya Dêrsimê têkoşînê didin bûn. Welhasil, piştî destnîşankirina vê nakokiya kûr û xeternak, dibêjim Xwedê dawiya me bi xêr bike… Di eslê xwe de armanca min bilêvkirina hinek çavdêriyên xwe yên ji festîvalê bûn û piştî destnîşankirina van nakokiyên di nava civak û gelekî ji heman bajar û herêmê de afirî, bi kurtî dixwazim behsa çend çavdêriyên xwe yên ji festîvala Russelsheimê ya ku ez jî beşdar bûm de bikim: Mirov gelek caran pêrgî behsa rewşenbîrî, pêşveçûn û hemdembûna dêrsimiyan tê. Min li festîvalê ji ber vê egerê car caran hewl da di festîvalê de karekterê cuda yê vê çalakiyê ji çalakiyên din ên kurdan bigerim. Li gor çavdêriya min hinek guhartinên berbiçav yên amadekirina vê çalekiyê ji çalakiyên din ên kurdan hebûn… Festîval li ber çemê Mainê di qadeke servekirî de hate lidarxistin. Di nîvê qadê de kursî, mase û sîwanên ku kesên rûniştî hem ji tava rojê û hem jî ji baranê bidin parastin hatibûn danîn. Nizanim çiqasî girîng e, lê belê ji ber destpêkek e, ezê xwe negirim û behsê bikim; Cara yekemîn di çalekiyeke kurdan ya girseyî de bûm şahid ku bîra jî hate firotin. Ji ber parqên otomobîlan dûrî qada festîvalê bûn, otobûsek hatibû kirêkirin û ev otobûs ji bo ragihandina beşdaran her dem di nava tevgerê de bû. Ez behsa du tiştên neyînî jî bikim… Pêşkêşvan jinek û mêrek bûn. Her duyan jî pêşkêşvaniya xwe bi zimanê tirkî ji sêrî heta dawî kirin. Bi dîtina min diviya bû yan her duyan bi dimilî pêşkêşvanî bikira yan jî ji ber berçavgirtina beşdariya pir ya kurmancan jî, yekî bi dimilî û yekî jî bi kurmancî festîval bi rê ve bibira. Ya duwem jî dekora dikê bû. Dekor bi awayekî wisa amatorî hatibû xemilandin ku ev yek bû sedem ku çalakiyên kurdan ên salên 90'an werin bîra min. Li qadê tişteke din jî bala min kişand; ez pêrgî bi dehan nasên xwe yên ne ji Dêrsimê hatim û li ser vê yekê min meraq kir ka gelo beşdabûrna dêrsimiyan ya vê festîvala bi navê wan hatiye li dar xistin di çi astê de ye. Hevalekî rojnameger ku dêrsimiyên wê herêmê ji nêz ve nas dike got ku li gor çavdêriya wî ger beşdarbûn 4 hezar be, ji van 2 hezar dêrsimî ne. Ev yek jî tê wê wateyê ku beşdarvan bi çavên herêmî nêzîkî meseleyê nebûne. Bêguman beşdarbûna stranbêjên mîna Alî Baran, Beser Şahîn, Ferhat Tunc, Serdar, Şivan Perwer, Vengê Sodirî û çendekê din jî di vî warî de roleke sereke lîstin ku çarçoveya beşdarbûnê ji qada herêmî wirdetir were berfireh kirin… Min nû ferq kir ku nivîs dirêj bûye, ji wê yekê dixwazim dawiyê li nivîsê bînim… Bi hêviya ku di sala pêş de tenê festîvaleke dêrsimiyên li Almanyayê û ne du festîvalên ku dikarin di pêşerojê de di nava civakê de nakokiyan biafirînin, werin lidarxistin…

Konferansa Neteweyî ya Kurdên Almanyayê

26.04.2009

Zekî Ozmen / Qad Hûnê niha bibêjin 'me Konferansa Neteweyî ya Kurdan a ku van rojan di rojevê de ye kire gilok, vêce dora Konferansa Neteweyî ya Kurdên Almanyayê ye…" Ger hûn di wê fikrê de bin, hûn mafdar in… Lê belê… Em ji bîr nekin ku Konferansa Neteweyî ya Kurdan bicive, wê berê kurdên Almanyayê jî bide "Konferansa Neteweyî ya Kurdên Almanyayê." Çima ez vê yekê dibêjim? Bînin bîra xwe; Dema PKK'ê di sala 1993'yan de cara yekemîn şerawestandin pêk anî, protokoleke hevkariyê di nava hema bêje hemû partiyên kurdan ên bakur de pêk hat. Tê bîra we vê protokola yekbûnê çi bandor li kurdên Almanyayê kir? Ya yekem; heyecanek kire di nava kurdên li vî welatî dijîn de. Wekî mînak, nasekî me di wê demê de navê zaroka xwe ya nû çêbûyî kir "Yekbûn". Xalê min Qihar -yê ku pir jê hez dikim- jî xwest vê gava dîrokî bi navdanîna zaroka xwe ya nû hatî dinê tac bike. Tenê "Yekbûn" têra kêfa xalê min ya ji bo yekîtiya kurdan nekir, wî navê zaroka xwe ya nû çêbûyê "Mizgîn Yekbûn" danî… Ev du mînakên biçûk ên di nava civakê de bûn… Lê aliyê bûyerê yê siyasî? Saziyên kurdan yên heta wê demê ji ber nakokiyên xwe yên siyasî silav nedidan hev, protokola hevkariyê îmze kirin û hewl dan ku gelek xebatên ku berjewendiyên kurdên Almanyayê diparastin bi hev re pêk bînin… Cara yekemîn bi xêra wê protokolê hemû partiyên bakurî –çi biçûk, çi mezin- bi hev re di sala 1993'yan de meşa bi nav û deng ya Bonnê li dar xistin. Her wiha em Festîvala Navneteweyî ya Çanda Kurd a duyemîn ku heman salê li Waldstadiona Frankfurtê hatibû lidarxistin, bînin bîra xwe; Hem ji Almanyayê û hem jî ji seranserî Ewropayê ew cara yekemîn ku bû ew qas wezîr û rayedarên dewletan mesajên pîrozbahiyê rêkirin festîvaleke kurdan… Bêguman ev eleqeya navneteweyî jî bandora wê peymana di navbera kurdan de bû… Niha hem Mizgîn û hem jî Mizgîn Yekbûn bûne 16 salî… Vêca ji bo giyana ji berya 16 salan afirî, careke din biveje, ez bi israr dîsa dibêjim "Konferansa Neteweyî ya Kurdên Almanyayê." zekiozmen@hotmail.com

Ferqa dozên namûsê yên almanan û yên kurdan

25.05.2009

Zekî Ozmen / Qad Kuştinên kurdan ên ji bo "dozên namûsê" hema bêje her sal li Almanyayî jî diqewimin. Medyaya alman jî bi awayekî mafdar cihekî mezin dide van bûyeran. Heta niha hem gelek pirtûk, hem fîlm û hem jî çend dokumenterên li ser bûyerên "dozên namûsê" yên kurdan û yên etnîsîteyên din ên li Almanyayê hatine weşandin. Yanî êdî raya giştî ya alman jî ji rûdanên bi vî rengî agahdar e û ji bûyerên bi vî rengî matmayî dimîne. Ev bûyer ji bo civaka alman zêde xerîb tên.Vêca dema ji berî çend rojekî pedagogekî kurd di bernameyeke tv'yeke kurdî de di wateya ku li nava ewropiyan de jî her sal bi sedan jin ji ber "dozên namûsê" têne kuştin çend tişt gotin, ez matmayî mam. Wî her wiha di wateya ku ewropiyan navekê din li kuştinên xwe yên li ser "dozên namûsê" kirine û li gora wî di rastiyê de cudahiyek di navbera kuştinên jinan ên di nava kurdan û yên di nava ewropiyan de nîn e çend tiştên din jî gotin… Ez vekirî bibêjim: Vê şîroveya bi vî rengî ez di cihê xwe de cemidandim… Min qet fêm nekir ka çawa çêdibe ku kurdekî li Ewropayê dijî û zanîngeh qedandiye, danînberheveke bi vî rengî dike… Ji bo pûçkirina vê îdîayê pêwîstiya lêkolînên dûr û kûr nake!Ji bo pûçkirina vê îdaayê ev pirs bes e: Heta niha çend caran derketiye holê ku di encama lêkolîna kuştina jineke alman ya ji hêla mêrekî ve, biryara kuştina wê di encama civîneke ku mirov û malbata wê tê de, hatiye dayîn? Rast e, her sal li Ewropayê bi sedan jin têne kuştin, lê belê tu eleqeyê van kuştinan bi "dozên namûsê" yên me kurdan re nîn e. Sedem dikarin ji dexesî, zikêşî, dilpîsî, çavnebarî, terikandina hevjîniyê û hesûdiyê, heta nêzîkbûnên zayendî û gelek mînakên bi vî rengî werin rêzkirin… Lê belê tu eleqeya motîf û sedema kuştinên ewropiyan bi bûyerên têgeha me ya "dozên namûsê" re nîn e. Mafê me nîn e ku em bi liberhevdanîn bi vî rengî nêzîkî meseleyê bibin û bibêjin "rast e, dozên namûsê ne baş in lê belê li cem filankes û mêvankes jî ev bûyer hene…" Divê em li xwe mikur werin: Ev qirêjiya bi navê "dozên namûsê", wekî gelek civakên din ên paşverû, di nava me de jî heye û berpirsiyarê paqijkirina vê qirêjê em in…

Di vê lêkolînê de kurd û tirk yek in!

26.01.2009

Zekî Ozmen / Qad Enstîtuya ji bo Gelan û Pêşdeçûnê – Berlîn* lêkolîna xwe ya li ser rewşa entegrasyona biyaniyên li Almanyayê eşkere kir. Bi vê lêkolînê eşkere bû ku tirkên li Almanyayê dijîn di gelek waran de li Almanyayê paşde mane. Li gor encama lêkolînê tirkên li Almanyayê civaka di warê entegrebûna di nava almanan de ya herî paşdemayî ye. Her wiha li gor rapora lêkolînê, tirkên Almanyayê gelê herî bêkar in, hejmara jinên tirk yên li derve kar nakin û wekî jinên malê bi mala xwe ve mijûl in gelekî bilind e, hejmareke mezin ya tirkan bi pereyên sosyalê ango bi yên dewletê dijîn û her wiha tê destnîşankirin ku rewşa nifşa duyemîn ya tirkên Almanyayê jî ji ya nifşê yekemîn ne zêde baştir e. Heman lêkolîn rastiyeke din ya tirkên Almanyayê jî radixe ber çavan: % 30’yê tirkan ne xwedî dîplomayeke dibistanê ne, % 14’ê wan karîne lîseyê biqedînin û asta qedandina perwerdeya pîşeyî kêm e. Ev yek hemû nîşan dide ku tirkên Almanyayê di gelek waran de li pişt biyaniyên din yên li Almanyayê ne.** Bêguman xwendevanên kurd wê meraq bikin ka ev lêkolîn li ser kurdan çi dibêje? Bi kurt û kurmancî: Rapora lêkolînê wekî piraniya lêkolînên bi vî rengî li ser kurdan tiştekî nabêje! Di raporê de kurd jî wekî civakeke ji tirkan hatine destnîşankirin û tenê carekî navê kurdan tê de derbas dibe. Di rûpela 18’emîn ya raporê de, di paragrafa ku navê kurdan carekî derbas dibe de kurd bi vî awayî hatine bi bîranîn: “Nîvên 2,8 koçberên esiltirk yên li Almanyayê li vir hatine dinê. Ji xeynî wê hejmareke biçûk ya kurdên penaber yên esiltirk hene. Esiltirkên li Almanyayê di dû esilalmanên ji Sovyeta berê (Aussiedler) re koma herî mezin ya duyemîn ya biyaniyan e...”** Ev hevoka navê kurdan tê re derbas dibe bi xwe tê wê wateyê ku tiştên di der barê entegrasyonê de yên ji bo tirkan derbas dibin, ji bo kurdan jî derbasdar in. Yanî kurd jî wekî tirkan gelê herî paşketî mayiye... Wekî encam ez vê yekê bibêjim: Vê lêkolînê jî kurd piştguh kirine û pêwîst e ji ber vê yekê saziyên kurdên Almanyayê piçekî bêvila xwe bigemirînin û para xeta û neçalekbûna xwe ya ku dibin sedem ku kurd li Almanyayê werin piştguhkirin bibînin… Encamên lêkolînê ya ku kurd jî kirine “şirîkên” tirkan ji rastiyê dûr in û hem pispor û hem jî îstatîstîken cuda didin xuyakirin ku meyla kurdan a entegrasyona di nava almanan de ji ya tirkan gelekî pêşdetir e. Di vî warî de nimûneya herî ber bi çav dikare wekî daxwaza mezin a kurdan a ji bo standina hemwelatîbûna alman were destnîşankirin... Ez jî niha vê pirsê ji xwe dikim: Gelo ev lêkolîna nû, îstatîstîkên li ser entegrasyona kurdan û dîtinên pisporan yên di vî warî de ji bo birêveberên saziyên kurdên Almanyayê çiqasî xem in? Ez jî nizanim... *http://www.berlin-institut.org **http://www.berlin-institut.org/fileadmin/user_upload/Studien/Integration_RZ_online.pdf

Pirtûkên kurdî jî li Frankfurtê ne

Zekî Ozmen / Qad

Pêşengeha Frankfurtê ya Pirtûkan dest pê kir û wê heya roja yekşemê bidome. Piştî nîvro wexta min piçekî çêbû û min hewl da ji bo çend saetan jî be weşanxaneyan kurdan yên beşdar bûne di cîh de bibînim.
Berî behsa weşanxaneyên kurdan ên beşdar bûne bikim, ez dixwazim çend agahiyên kurt li ser 60’emîn Pêşengeha Frankfurtê ya Pirtûkan pêşkêş bikim. Bi giştî nêzîki 7 hezar 500 weşanxane, fîrma û sazî beşdarî pêşengehê bûne. Ji van derdor 3350’an ji Almanyayê ne. Ji 100 welatan zêdeyî 40 mîlyon 2280 pirtûk têne pêşkêşkirin. Her wiha ji van pirtûkan 123 hezar 496 yên nû ne.
Vê carê gelek weşanxaneyên kurdan jî beşdar bûne. Ji ber mêvanê taybet yê 60’emîn Pêşengeha Frankfurtê ya Pirtûkan Tirkiye ye, gelek weşanxaneyên wan bi awayekî fermî beşdar in. Ji xwe dema mirov li vî cihê tirkan digere, mirov pêrgî gelek nivîskar siyasetmedar û kesên ji hêla raya giştî ve ji nêzîk ve têne naskirin tê. Piraniya van weşanxaneyan di heman pavyonê de bi standên biçûk yên taybet hatine amadekirin li cem hev in. Di nava van de standa Weşanên Lîsê ji Amedê jî heye. Lîs jî bi awayekî fermî beşdar bûye û li cem standên tirkan pirtûkên wê jî tênê pêşkêşkirin. Her wiha di bin qata ku piraniya weşanxaneyên tirkan û ya Lîsê de jî sê standên din yên kurdan hene. Yek jê ya Weşanxaneya Mezopotamyayê ye. Mezopotamya ev bi salan e beşdar dibe û îsal hevkarî bi henek weşanxaneyên din yên kurdan re jî kiriye. Digel Weşanên Mezopotamyayê, yên Avesta, Aram, Zer û Enstîtûta Kurdî ya Almanyayê jî di bin banê heman standê de têne pêşkêşkirin. Standeke din a kurdan, ya ji başûr e û bi sedan pirtûkên ji weşanxaneyên cuda tê de têne pêşkêşkirin. Vê carê Pena Kurd jî bi standekî beşdar bû ye. Digel pirtûkên ji weşanxaneyên cuda, hêjayî gotinêye ku wan cihekî taybet dane pirtûkên ji bo zarokan ên Apecê.
Ev nivîs bila wisa bi van agahdariyên teknîkî biqede û ezê di nivîsa din de hinek dîtinên xwe yên li ser birêveçûna pêşengehê û beşdariya weşanxaneyên kurdan binivîsim. Lê ez vê jî bibêjim, armanca pêşengehê meseleyên telîfê, hevdu naskirina nivîskar, weşanxane, pirtûkxane û wergeran e û firotina pirtûkan qedexe ye. Ez ê di rojên pêş de di vî warî de pirsên xwe ji weşangerên kurd ên beşdar bûne bikim û ev yek bila bimîne ji nivîsa bê re.